دعای بعد از اذان

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ به پاسخ دادن مؤذن هنگام شنیدن اذان تشویق کرده‌اند، به این صورت که جمله به جمله مانند آنچه موذن می‌گوید، بگوییم؛ پس هنگامی که الله اکبر می‌گوید، پس از او الله اکبر بگوییم و هنگامی که شهادتین را می‌گوید، پس از او شهادتین بگوییم، اما لفظ «حی علی الصلاة، حی علی الفلاح» استثنا است، زیرا پس از آنها گفته می‌شود: لا حول ولا قوة إلا بالله.

فواید

• اگر چند مؤذن [از چند مسجد] در حال اذان گفتن بودند، پس از پایان تکرار سخن مؤذن اول، مؤذن دوم را پی‌گیری می‌کند؛ به دلیل عموم حدیث.
• در هر حال به مؤذن پاسخ می‌گوید، مگر آنکه در دستشویی یا در حال قضای حاجت باشد.

خواندن در HadeethEnc.com

اذان یعنی اعلام کردن آغاز وقت نماز به مردم؛ و کلمات اذان، کلماتی جامع و شامل عقیدهٔ ایمان هستند.

در این حدیث پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ به بیان آنچه هنگام شنیدن اذان مشروع می‌باشد، پرداخته است؛ اینکه شنونده همان چیزی را بگوید که مؤذن می‌گوید، یعنی هرگاه مؤذن «الله اکبر» گفت، او نیز «الله اکبر» بگوید و به همین ترتیب در سایر موارد؛ مگر در هنگام شنیدن «حی علی الصلاة» و «حی علی الفلاح» که شنونده در پاسخ به آن می‌گوید: «لا حول ولا قوة الا بالله».

و پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ بیان داشته که هرکس خالصانه از صمیم دل [اذان را] همراه با مؤذن تکرار کند، وارد بهشت می‌شود.

معنی کلمات اذان: «الله اکبر»: یعنی او سبحانه وتعالی بزرگ‌تر و گرامی‌تر از همه چیزی است.

«أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ»: یعنی معبود به حقی نیست بجز الله.

«أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللهِ»: یعنی به زبان و دل اقرار و اعتراف نموده و گواهی می‌دهم که محمد فرستادهٔ الله است که الله عزوجل او را فرستاده است و اطاعت از او واجب است.

«حيَّ على الصَّلاة» یعنی: بشتابید به سوی نماز. و سخن شنونده در پاسخ به آن: «لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللهِ»، یعنی راهی برای رهایی از موانع طاعت نیست و قدرتی برای انجام آن نیست و توانی برای انجام هیچ کاری نیست مگر به توفیق الله تعالی.

«حيَّ على الفلاح»، یعنی: بشتابید به سوی سبب رستگاری. دست یافتن به بهشت و نجات از آتش دوزخ.

فواید

• فضیلت پاسخ دادن به مؤذن و تکرار آنچه می‌گوید، جز در دو «حی علی» که در پاسخ به آن می‌گوید: «لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللهِ».

خواندن در HadeethEnc.com

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ خبر می‌دهد که هرکس هنگام شنیدن صدای مؤذن بگوید: «أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ» یعنی: اقرار و اعتراف می‌کنم و خبر می‌دهم که معبود به حقی جز الله نیست و هر معبودی جز او باطل است، «وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ» یعنی: او خود بنده است و عبادت نمی‌شود و پیامبر است و دروغ نمی‌گوید، «رَضِيتُ بِاللهِ رَبًّا» یعنی به پروردگاری و الوهیت و نام‌ها و صفاتش خشنود شدم، «وَبِمُحَمَّدٍ رَسُولًا» یعنی به همهٔ آنچه با آن فرستاده شده و به ما ابلاغ نموده خشنود شدم، «وَبِالْإِسْلَامِ» یعنی: به همهٔ احکام اسلام از اوامر و نواهی، «دینا» یعنی: به آن معتقدم شدم و گردن نهادم، «گناهانش آمرزیده می‌شود». یعنی: گناهان صغیره.

فواید

• تکرار این دعا هنگام شنیدن اذان، از پاک کننده‌های گناهان است.

خواندن در HadeethEnc.com

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم بیان می‌کنند که هر کس هنگامی که اذان مؤذن را شنید، پس از پایان یافتن آن بگوید:

«اللَّهُمَّ رَبَّ هَذِهِ الدَّعْوَةِ» یعنی: «خداوندا، ای پروردگار این دعوت»، و آن همان کلمات اذان است که با آن به سوی عبادت خدا و نماز فراخوانده می‌شود، «التَّامَّةِ» یعنی: «کامل و تمام»، که همان دعوت توحید و رسالت است، «وَالصَّلاَةِ القَائِمَةِ» یعنی: «و نماز برپاشده»، آن نماز همیشگی که به زودی برپا خواهد شد، «آتِ»: «عطا فرما» یعنی ببخش، «مُحَمَّدًا الوَسِيلَةَ» به محمد وسیله را، که همان جایگاه والا در بهشت است که جز برای او صلی‌الله‌علیه‌وسلم شایسته نیست، «وَالفَضِيلَةَ»: «و فضیلت» را، که همان مرتبهٔ برتر از مراتب همهٔ مخلوقات است، «وَابْعَثْهُ»: «و او را برانگیز» یعنی به او عطا کن، «مَقَامًا مَحْمُودًا»: «مقام محمود» (جایگاه ستوده) را، که هر کس در آن قرار گیرد، ستوده می‌شود؛ و آن همان شفاعت بزرگ در روز قیامت است، «الَّذِي وَعَدْتَهُ»: «آن جایگاهی که به او وعده داده‌ای»، با این سخنت که: {عسى أن يبعثك ربك مقامًا محمودًا} (امید است که پروردگارت تو را به مقامی ستوده برانگیزد) تا آن مقام از آنِ او صلی‌الله‌علیه‌وسلم باشد.

پس هر کس این دعا را بخواند، مستحق شفاعت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم در روز قیامت شده و برایش واجب می‌گردد.

فواید

• مشروعیت این دعا، پس از پایان یافتن تکرار [اذان] پشت سر مؤذن است، و کسی که اذان را نشنیده باشد، آن را نمی‌گوید.
• فضیلت و برتری رسول صلی‌الله‌علیه‌وسلم، از آن جهت که به ایشان «وسیله»، «فضیلت»، «مقام محمود» و «شفاعت بزرگ» برای [آغاز] داوری میان خلایق عطا شده است.
• اثبات شفاعت برای رسول صلی‌الله‌علیه‌وسلم؛ به دلیل این سخن ایشان که: «شفاعت من در روز قیامت برایش حلال (و ثابت) شد».
• شفاعت ایشان صلی‌الله‌علیه‌وسلم برای گناهکاران کبیره از امتشان خواهد بود، برای وارد نشدن به آتش، یا برای کسی که وارد آن شده تا از آن خارج شود، یا برای ورود به بهشت بدون حساب، یا برای بالا بردن درجات کسانی که وارد آن شده‌اند.
• طیبی گفته است: از ابتدای [اذان] تا عبارت «محمدًا رسول الله»، همان «دعوت تامه» است و «حَیْعَلَه» (عبارات حی علی الصلاة و حی علی الفلاح) همان «نماز برپاشده» در آیهٔ «یقیمون الصلاة» است. و این احتمال وجود دارد که مراد از «صلاة»، دعا باشد و مراد از «قائمة»، دوام و همیشگی بودن باشد، از آنجا که گفته می‌شود «قام علی الشیء» یعنی بر آن مداومت ورزید. بنابراین، عبارت «و الصلاة القائمة» بیانی برای «الدعوة التامة» خواهد بود. و این احتمال نیز وجود دارد که مراد، همان نماز معهود باشد که در آن لحظه به سوی آن فراخوانده می‌شود و این معنا آشکارتر است.
• مهلّب گفته است: در این حدیث تشویقی برای دعا کردن در اوقات نماز وجود دارد؛ زیرا این اوقات، هنگام امیدواری به اجابت دعا است.

خواندن در HadeethEnc.com

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ ارشاد فرموده‌اند که هرکس صدای مؤذن برای نماز را شنید، آن را پس از مؤذن تکرار کند و مانند آنچه او می‌گوید بگوید، جز در دو «حی علی» که پس از آن دو می‌گوید: لا حَول ولا قوة إلا بالله؛ سپس با پایان یافتن اذان، بر پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ درود می‌فرستد، زیرا کسی که بر ایشان یک صلوات بفرستد، الله به سبب آن ده درود بر او می‌فرستد و معنای صلوات الله بر بنده‌اش، ثنا و ستایش بنده نزد ملائکه است.

سپس امر نمودند که از الله برای ایشان «وسیله» درخواست شود که منزلتی در بهشت است، بالاترین منزلت بهشت؛ و شایسته و میسر نیست جز برای یک بنده از میان همهٔ بندگان الله تعالی؛ و ایشان امیدوار است که آن بنده باشد. و پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ این را از روی تواضع بیان کردند، زیرا اگر آن منزلت والا تنها شایستهٔ یک نفر باشد، آن یک نفر کسی نیست جز ایشان؛ زیرا ایشان بهترین آفریدگان هستند.

سپس ایشان تبیین نمودند که هرکس برای پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ وسیله را بخواهد، شفاعتش برای او حاصل می‌شود.

فواید

• ترغیب به اجابت مؤذن.
• فضیلت صلوات فرستادن بر پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ پس از پاسخ گفتن به مؤذن.
• ترغیب به درخواست مرتبت «وسیله» برای پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ پس از درود بر ایشان.
• بیان معنای «وسیله» و جایگاه والای آن، چنانکه تنها شایستهٔ یک بنده است.
• بیان فضل پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ از این جهت که آن منزلت والا مخصوص ایشان است.
• هرکه از الله تعالی برای پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ «وسیله» بخواهد، شفاعت برای او حاصل می‌گردد.
• بیان تواضع پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ که از امتش درخواست می‌کند برای به دست آوردن آن منزلت برای ایشان دعا کنند، با وجود آنکه این منزلت برای ایشان خواهد بود.
• وسعت فضل و رحمت الله، چنانکه هر نیکی ده برابر خواهد بود.

خواندن در HadeethEnc.com

پیامبر صلی الله علیه وسلم فضیلت دعا بین اذان و اقامه را بیان کرده‌اند و اینکه رد نشده و شایستهٔ اجابت است، پس در این هنگام خداوند را به دعا بخوانید.

فواید

• فضیلت این وقت برای دعا.
• اگر دعا کننده به آداب دعا پایبند باشد و اماکن و اوقات فاضلهٔ دعا را در نظر بگیرد و از گناه و نافرمانی الله دوری کند و از وقوع در شبهات و امور شک‌برانگیز اجتناب کند و نسبت به الله حسن ظن داشته باشد، شایسته است که به اذن خداوند اجابت شود.
• مناوی دربارهٔ استجابت دعا می‌گوید: «یعنی: بعد از جمع شروط و ارکان و آداب دعا اجابت می‌شود، اما اگر یکی از شرط‌ها را فراهم نکند، تنها خود را ملامت کند».
• اجابت دعا چنین است که: یا دعایش زود اجابت می‌شود، یا شری همانند آن را از وی دور می‌سازد، یا برای آخرتش ذخیره می‌شود؛ و این بر حسب حکمت و رحمت الهی است.

خواندن در HadeethEnc.com