دعای اضطراب، نگرانی و غم

پیامبر صلی الله علیه و سلم هنگام شدت یافتن سختی و غم می‌فرمودند: «لا إله إلا الله» هیچ معبود بر حقی جز الله نیست، «العظيم» بزرگ مرتبه و جلیل الشأن در ذات، صفات و افعالش، «الحليم» آنکه در مجازات گناهکار شتاب نمی‌ورزد، بلکه آن را به تأخیر می‌اندازد و چه بسا با وجود قدرت بر [مجازات] او، از وی درمی‌گذرد، پس او سبحانه بر هر چیزی تواناست. «لا إله إلا الله ربُّ العرشِ العظيم» آفریدگار عرش بزرگ، «لا إله إلا الله ربُّ السمواتِ والأرض» و آفریدگار آسمان‌ها و زمین، و آفریدگار هر آنچه در آنهاست و مالک و اصلاح‌گر آن، و هرگونه که بخواهد در آن تصرف می‌کند، «رب العرش الكريم» آفریدگار عرش گرامی.

فواید

• واجب بودن پناه بردن به خداوند با دعا، هنگام فرود آمدن مصیبت‌ها و سختی‌ها.
• مستحب بودن دعا کردن با این ذکر هنگام سختی و گرفتاری.
• عرش خداوند رحمان که او جل جلاله بر آن مستقر شده، برترین، بزرگترین و عظیم‌ترین مخلوقات است و پیامبر صلی الله علیه و سلم آن را به بزرگ و گرامی توصیف کرده‌اند.
• آسمان‌ها و زمین به این دلیل به طور خاص ذکر شده‌اند که از بزرگترین مخلوقاتِ قابل مشاهده هستند.
• طیبی گفته است: این ثنا را با ذکر «رب» (پروردگار) آغاز کرده است تا با برطرف کردن گرفتاری مناسب باشد؛ زیرا این [برطرف کردن سختی] از مقتضیات تربیت (پروردگاری) است. و در آن تهلیل (لا اله الا الله) وجود دارد که دربردارندهٔ توحید است و توحید، اصلِ همهٔ تنزیهات جلالی است. و [در آن] «عظمت» وجود دارد که بر کمال قدرت دلالت می‌کند، و «حلم» که بر علم دلالت دارد، زیرا از جاهل، نه حلم و نه کرمی تصور می‌شود، و این دو [صفت]، اصلِ اوصاف اکرامی هستند.

خواندن در HadeethEnc.com

این حدیث از جمله جوامع الکلم یا سخنان کوتاه و پرمحتوا می باشد؛ به این معنی که رسول الله صلی الله علیه وسلم معانی جامعی را در کلماتی کوتاه بیان نمودند؛ زیرا در این حدیث رسول الله صلی الله علیه وسلم از یک سری آفت ها و شرهایی پناه می جوید که حرکت بنده به سوی الله را به تعویق می اندازند. ایشان از ناتوانی و تنبلی پناه می جوید؛ زیرا این دو همنشین یکدیگر و از موانع این حرکت هستند؛ چنانکه عدم انجام عملی، گاه ریشه در ضعف همت و اراده ی سست دارد که در این صورت تنبلی و کسالت می باشد؛ و انسان های تنبل از کم همت ترین انسان ها و کم رغبت ترین آنها هستند. و گاه عدم انجام عملی بخاطر ناتوانی بنده است که این را عجز و ناتوانی می گویند.

«بزدلی و بخل»؛ این دو، مانع انجام واجب و نیز مانع نیکی کردن هستند؛ ترس و بزدلی قلب انسان را ضعیف می کند، در نتیجه بخاطر ضعف قلبی و تعلقی که با مردم دارد نه با پروردگار مردم، امر به معروف و نهی از منکر نمی کند. و بخل صاحبش را به دست نگه داشتن از انفاق دعوت می دهد؛ در نتیجه حق خالق را از مال زکات نمی دهد و حق مخلوق را از نفقات و صدقات نمی پردازد؛ و به این ترتیب نزد الله و نزد مردم مبغوض است.

«و پیری»: که عبارت است از رسیدن شخص به سنین ضعف و پایان عمر؛ وقتی انسان به پیری می رسد کم حواس می شود، نیرویش به ضعف می گراید، در نتیجه نمی تواند الله متعال را عبادت کند و به اهل و خانواده اش خیری برساند.

سپس رسول الله صلی الله علیه وسلم از عذاب قبر پناه می خواهد. و عذاب قبر حق است، از این رو رسول الله صلی الله علیه وسلم پناه خواستن از عذاب قبر در هر نمازی را برای ما مشروع نموده است.

سپس پناه خواستن از فتنه ی زندگی و مرگ را مطرح می کند؛ و اینگونه دعایش هم دنیا و هم آخرت را در بر می گیرد. فتنه ی دنیا عبارت از سختی ها و آزمایشات آن است و فتنه ی مرگ، ترس از بدفرجامی و عاقبت بد است و فتنه ی دو فرشته ی نکیر و منکر در قبر و غیره.

و در روایتی آمده است: «وَضَلَعِ الدَّيْنِ، وَغَلَبَةِ الرِّجَالِ»: «و از سنگينیِ بدهی و از چيرگی و ستم ديگران به تو پناه می برم». که هر دو برگرفته از قهر و غلبه می باشد؛ سنگینی بدهی، شدت آن است چنانکه یار و یاوری برای او نیست؛ و این قهر و غلبه ی دیگری به حق می باشد. و غلبه ی رجال، تسلط آنها و غلبه و چیرگیِ باطل می باشد.

خواندن در HadeethEnc.com

پیامبر صلی الله علیه وسلم از اموری به الله پناه برده است:

نخست: «بارالها من پناه می‌برم به تو» نه به غیر تو «از غلبهٔ بدهی» چیرگی و دغدغه و اندوه آن؛ و از تو می‌خواهم که مرا در ادای آن یاری دهی.

دوم: «و چیره شدن دشمن» و قهر و تسلط او؛ و از تو دوریِ آزار دشمن و پیروز شدن بر او را خواهانم.

سوم: «و شماتت دشمنان» و دلشاد شدن آنان از بلا و مصیبتی که به مسلمانان می‌رسد.

فواید

• تشویق به پناه بردن به الله از هر چه انسان را از طاعتش به خود مشغول می‌دارد و باعث جلب غم و غصه می‌شود، مانند بدهکاری و غیره.
• صرف بدهکاری اشکالی ندارد، بلکه مشکل آن است که کسی نتواند دَینش را ادا کند و این همان بدهی غلبه یافته است.
• انسان باید از اموری دوری کند که باعث می‌شود دیگران از او دلشاد شوند و عیب‌جویی کنند.
• بیان دشمنی کفار با مؤمنان و شاد شدن آنان هنگام مصیبت‌های مسلمانان.
• اظهار شادی دشمنان از بلایی که به انسان رسیده، از خود آن بلا برای او دشوارتر است.

خواندن در HadeethEnc.com

این حدیث از مصادیق جوامع الکلم (سخنان کوتاه و پر محتوا) می باشد چراکه رسول الله صلی الله علیه وسلم از چهار مورد به الله پناه می برد که چون بنده از آنها سالم بماند، دنیا و آخرتش سالم می مانند؛ و این همان فلاح و رستگاری بزرگ می باشد. و این چهار امر عبارتند از:

«مِنْ جَهْدِ البَلاَءِ» یعنی شدت بلا و مصیبت؛ چون وقتی بلا و مصیبت شدت بیابد، انسان مطمئن نیست که به تنگ نیاید و در برابر تقدیرات الهی زبان به بدی و اعتراض نگشاید؛ مواردی که اگر مرتکب شود، در دنیا و آخرت زیانکار خواهد بود.

«وَدَرَكِ الشَّقَاءِ»؛ یعنی نگون بختی و بدبختی و شقاوت؛ و عام بوده و شامل شقاوت اخروی با وارد شدن به دوزخ می شود؛ چون شقاوتی است که خوشحالی به دنبال ندارد؛ بر خلاف شقاوت دنیوی که روزها در گردش اند و روزی به نفع انسان است که از آن خوشحال می باشد و روزی علیه او می باشد که از آن رنج می کشد.

«وَسُوءِ القَضَاءِ»؛ و از مواردی که برای بنده مقدر شده و او را خوشحال نمی کند؛ و این نیز عام بوده و همه ی امور دنیا را شامل می شود؛ از مال و فرزند گرفته تا صحت و سلامتی و همسر و سایر موارد؛ و همچنین شامل امور آخرت و معاد می شود. و مراد از «قضاء» در اینجا، آنچه نسبت به انسان رخ می دهد می باشد، وگرنه قضای الهی و حکم او سراسر خیر است.

«وَشَمَاتَةِ الأَعْدَاءِ»؛ این مساله بر روی انسان تاثیر می گذارد که ببیند دشمنش به خاطر مصیبتی خوشحال است که دامن او را گرفته است؛ و این شامل دشمن دینی و دشمن دنیوی می شود.

خواندن در HadeethEnc.com

چون رسول الله صلى الله عليه وسلم قصد غزوه ای داشت یا آن را شروع کرده بود، دعایی با این مضمون می خواند: یا الله، تو یار و یاور منی، با کمک تو تغییر وضعیت می دهم و تنها با کمک تو به دشمنان دین حمله می کنم و با یاری تو با آنان می جنگم.

خواندن در HadeethEnc.com