قبسدرس 5 از 11
زنان در اسلام چه حقوقی دارند؟
پاسخ کوتاه
در اسلام، مردان و زنان از یک نفس آفریده شده‌اند و نزد الله برابرند: هر مرد یا زنی که ایمان آورد و کار نیک انجام دهد، زندگی پاکیزه و پاداش کامل خواهد یافت. اسلام به زنان حق مالکیت، کسب درآمد، ارث بردن، دریافت مهریه (مهر) و اجازه گرفتن از آنان پیش از ازدواج را می‌دهد، و به مردان فرمان می‌دهد که با زنان به نیکی رفتار کنند. پیامبر ﷺ هرگز زنی را نزد.
نوشتهٔ قبس، بازبینی‌شده بر پایهٔ المختصر فی تفسیر القرآن الکریم، تفسیر ابن کثیر و شرح‌های HadeethEnc.com.
از قرآن
يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱتَّقُواْ رَبَّكُمُ ٱلَّذِي خَلَقَكُم مِّن نَّفۡسٖ وَٰحِدَةٖ وَخَلَقَ مِنۡهَا زَوۡجَهَا وَبَثَّ مِنۡهُمَا رِجَالٗا كَثِيرٗا وَنِسَآءٗۚ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ ٱلَّذِي تَسَآءَلُونَ بِهِۦ وَٱلۡأَرۡحَامَۚ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَلَيۡكُمۡ رَقِيبٗا ﴿١﴾
ای مردم، از پروردگارتان پروا کنید [همان ذاتی] که شما را از یک تن آفرید و همسرش را [نیز] از او آفرید و از [نسلِ] آن دو، مردان و زنان بسیاری پراکند؛ و از الله که به [نام] او از یکدیگر درخواست می‌کنید پروا نمایید و از [گسستن] پیوند خویشاوندی بپرهیزید. بی‌گمان، الله همواره مراقب [و نگهبان] شماست.
تفسیر آیات
ای مردم، از پروردگارتان بترسید، زیرا او ذاتی است که شما را از یک نفس که پدرتان آدم است آفرید، و از آدم، جفت او حوا مادر شما را آفرید، و از آن دو، در جهات چهارگانۀ زمین، مرد و زن‌های زیادی پراکنده ساخت، و از همان الله بترسید که به نام او از یکدیگر درخواست می‌کنید به این نحو که می‌گویید: به نام الله از تو می‌خواهم که فلان کار را انجام دهی، و از قطع رابطه‌های خویشاوندی بترسید که پیوندهای میان شما را برقرار می‌کند، همانا الله بر شما نگهبان است، چنانکه ذره‌ای از اعمال شما از دست او بیرون نمی‌رود، بلکه اعمال‌تان را برمی‌شمارد و جزای آنها را به شما می‌دهد.
مَنۡ عَمِلَ صَٰلِحٗا مِّن ذَكَرٍ أَوۡ أُنثَىٰ وَهُوَ مُؤۡمِنٞ فَلَنُحۡيِيَنَّهُۥ حَيَوٰةٗ طَيِّبَةٗۖ وَلَنَجۡزِيَنَّهُمۡ أَجۡرَهُم بِأَحۡسَنِ مَا كَانُواْ يَعۡمَلُونَ ﴿٩٧﴾
هر کس ـ مرد یا زن ـ که کار نیک کند و مؤمن باشد، قطعاً او را [در دنیا] به زندگانی پاک و پسندیده‌ای زنده می‌داریم و [در آخرت نیز] بر اساس نیکوترین [طاعت و] كارى كه مى‌كردند، به آنان پاداش می‌دهیم.
تفسیر آیات
هر مرد و زنی که عمل صالحی موافق شریعت انجام دهد، و به الله ایمان داشته باشد؛ به‌طور قطع در زندگی دنیا او را حیاتی خوش با رضایت به حکم الله و قناعت و توفیق به طاعات می‌بخشیم، و در آخرت پاداش آنها را به بهتر از اعمال صالحی که در دنیا انجام می‌دادند جزا می‌دهیم.
إِنَّ ٱلۡمُسۡلِمِينَ وَٱلۡمُسۡلِمَٰتِ وَٱلۡمُؤۡمِنِينَ وَٱلۡمُؤۡمِنَٰتِ وَٱلۡقَٰنِتِينَ وَٱلۡقَٰنِتَٰتِ وَٱلصَّٰدِقِينَ وَٱلصَّٰدِقَٰتِ وَٱلصَّٰبِرِينَ وَٱلصَّٰبِرَٰتِ وَٱلۡخَٰشِعِينَ وَٱلۡخَٰشِعَٰتِ وَٱلۡمُتَصَدِّقِينَ وَٱلۡمُتَصَدِّقَٰتِ وَٱلصَّٰٓئِمِينَ وَٱلصَّٰٓئِمَٰتِ وَٱلۡحَٰفِظِينَ فُرُوجَهُمۡ وَٱلۡحَٰفِظَٰتِ وَٱلذَّٰكِرِينَ ٱللَّهَ كَثِيرٗا وَٱلذَّٰكِرَٰتِ أَعَدَّ ٱللَّهُ لَهُم مَّغۡفِرَةٗ وَأَجۡرًا عَظِيمٗا ﴿٣٥﴾
الله براى مردان مسلمان و زنان مسلمان و مردان مؤمن و زنان مؤمن و مردان فرمانبردار و زنان فرمانبردار و مردان راستگو و زنان راستگو و مردان شکیبا و زنان شکیبا و مردان فروتن و زنان فروتن و مردان انفاقگر و زنان انفاقگر و مردان روزه‌دار و زنان روزه‌دار و مردان پاکدامن و زنان پاکدامن و مردان و زنانی که الله را بسیار یاد می‌کنند، برای [همگی] آنان آمرزش و پاداشی بزرگ فراهم نموده است.
تفسیر آیات
همانا مردان و زنانی که تسلیم فرمان الهی هستند؛ و مردان و زنان مؤمن، و مردان و زنان مطیع پروردگار؛ و مردان و زنان صادق در ایمان و گفته هایشان؛ و مردان و زنان صبور بر عبادت ها و در برابر گناهان و مصیبت ها؛ و مردان و زنان صدقه دهنده ای که صدقه ی واجب و مستحب را پرداخت می کنند؛ و مردان و زنان روزه داری که روزه ی واجب و مستحب، می گیرند؛ و مردان و زنانی که عورتشان را با پوشش آن نزد کسی که نگاه به عورتشان نزد او جایز نیست مى پوشانند، و با دوری از زنا و عمل های زمینه ساز آن، حفظ می کنند؛ و مردان و زنانی که با دل ها و زبان هایشان، نهان و آشکارا، پروردگار را بسیار یاد می کنند؛ الله متعال برای آنان بخشش از گناهانشان و پاداش بزرگ روز قیامت یعنی بهشت را آماده کرده است.
لِّلرِّجَالِ نَصِيبٞ مِّمَّا تَرَكَ ٱلۡوَٰلِدَانِ وَٱلۡأَقۡرَبُونَ وَلِلنِّسَآءِ نَصِيبٞ مِّمَّا تَرَكَ ٱلۡوَٰلِدَانِ وَٱلۡأَقۡرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنۡهُ أَوۡ كَثُرَۚ نَصِيبٗا مَّفۡرُوضٗا ﴿٧﴾
مردان از آنچه پدر و مادر و خویشاوندان [شان به عنوان ارث] بر جای گذاشته‌اند، سهمی دارند و زنان [نیز] از آنچه پدر و مادر و خویشاوندان بر جای گذاشته‌اند، سهمی دارند ـ خواه آن [مال] کم باشد یا زیاد-. [چنین] بهره‌ای [از جانب الله] معیّن [و مقرر شده] است.
تفسیر آیات
برای مردان از آنچه که پدر و مادر و خویشاوندان مانند برادران و عموها پس از مرگ‌شان به جای می‌گذارند، کم باشد یا زیاد، سهمی است، و برای زنان نیز از آنچه که این افراد به جای می‌گذارند سهمی است؛ برخلاف آنچه در زمان جاهلیت وجود داشت که زنان و کودکان از میراث محروم بودند، این سهم، حقی واجب از جانب الله متعال است که مقدار آن مشخص شده است.
وَءَاتُواْ ٱلنِّسَآءَ صَدُقَٰتِهِنَّ نِحۡلَةٗۚ فَإِن طِبۡنَ لَكُمۡ عَن شَيۡءٖ مِّنۡهُ نَفۡسٗا فَكُلُوهُ هَنِيٓـٔٗا مَّرِيٓـٔٗا ﴿٤﴾
و مهریه‌های زنان را به عنوان هدیه [و فریضه‌ای الهی] با خوشدلی به آنان بدهید. پس اگر آنان چیزی از آن را با رضایت خاطر به شما بخشیدند، آن را نوشین و گوارا بخورید.
تفسیر آیات
و مهریه‌های زنان را به عنوان هدیه‌ای واجب به آنها بدهید، پس اگر خودشان با رضایت قلبی و بدون اجبار، مقداری از مهریه را بر شما بخشیدند، آن را گوارا و مباح بخورید.
يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا يَحِلُّ لَكُمۡ أَن تَرِثُواْ ٱلنِّسَآءَ كَرۡهٗاۖ وَلَا تَعۡضُلُوهُنَّ لِتَذۡهَبُواْ بِبَعۡضِ مَآ ءَاتَيۡتُمُوهُنَّ إِلَّآ أَن يَأۡتِينَ بِفَٰحِشَةٖ مُّبَيِّنَةٖۚ وَعَاشِرُوهُنَّ بِٱلۡمَعۡرُوفِۚ فَإِن كَرِهۡتُمُوهُنَّ فَعَسَىٰٓ أَن تَكۡرَهُواْ شَيۡـٔٗا وَيَجۡعَلَ ٱللَّهُ فِيهِ خَيۡرٗا كَثِيرٗا ﴿١٩﴾
ای کسانی که ایمان آورده‌اید، برای شما حلال نیست که زنان [پدرانتان] را بر خلاف میلشان به ارث برید [یا مجبور به ازدواج با دیگران کنید] و [در مورد همسران خودتان نیز حکم این است که] آنان را زیر فشار قرار ندهید تا برخی از آنچه را که [به عنوان مهریه] به آنان داده‌اید پس بگیرید؛ مگر اینکه مرتکب عمل ناشایستِ آشکاری [مانند زنا] شوند؛ [اما در مورد زنان پاکدامنِ خود نیکوگفتار باشید] و با آنها به طور شایسته رفتار کنید و اگر از آنان [خوشتان نیامد و] کراهت داشتید، پس [شکیبایی کنید؛] چه بسا از چیزی خوشتان نمی‌‌آید و الله خیر بسیاری در آن قرار می‌دهد.
تفسیر آیات
ای کسانی که به الله متعال ایمان آورده و از رسولش پیروی کرده اید، برای شما جایز نیست که نامادری یا محرم هایتان را همانند مال به ارث ببرید و با ازدواج کردن با آن ها به میل خود تصرف کنید یا این که آن ها را به دلخواه خود به ازدواج دیگران درآورید یا از ازدواج آن ها جلوگیری کنید. همچنین جایز نیست به قصد آسیب رساندن، همسرانی که دوست ندارید را (معلق و بلا تکلیف) نگه دارید تا که از گرفتن بخشی از مهریه و غيره که به آن ها داده اید، چشم پوشی کنند، مگر این که مرتکب گناه زشت و آشکاری مانند زنا شوند؛ در این صورت جایز است آن ها را نگه دارید و بر آن ها سخت بگیرید تا آنچه را که از شما گرفته اند، باز گردانند. به شیوه ای پسندیده، بدون اذیت و با نیکی، با همسرانتان رفتار کنید. اگر از آن ها به خاطر امری دنیوی ناخشنودى داشتید، صبر پیشه کنید؛ چه بسا از چیزی متنفر هستید و الله متعال در آن خير فراوانی در دنیا و آخرت قرار می دهد.
از سنت
از عایشه رضی الله عنها روایت است که می گوید: زنی با دو دخترش نزد من آمد و از من کمک خواست؛ اما چیزی جز یک خرما نداشتم که به آنها بدهم؛ همین خرما را به مادرشان دادند که آن را به دو نیمه تقسیم کرد و هر قسمتی را به یکی از دخترانش داد و خود چیزی از آن نخورد. سپس برخاست و رفت. چون رسول الله صلی الله علیه وسلم نزد ما آمد، ایشان را در جریان آنچه اتفاق افتاده بود، گذاشتم که فرمود: «مَنْ ابْتُلِيَ مِنْ هذه البنَاتِ بِشَيءٍ فأَحْسَن إِلَيهِنَّ، كُنَّ لَهُ سِتْرًا مِن النَّار»: «هرکس با (سرپرستیِ) چنين دخترانی مورد آزمايش قرار گیرد و به ايشان نیکی کند، برای او حجاب و مانعی از آتش خواهند بود».
شرح
زنی همراه دو دخترش نزد عایشه رضی الله عنها می رود و به علت فقر، از او درخواست کمک می کند؛ عایشه رضی الله عنها می گوید: جز یک خرما نزد وی نبوده که همان را به مادر این دو دختر می دهد و مادر آن را به دو نیمه تقسیم کرده و هر قسمتی را به یکی از دخترانش می دهد؛ و خود چیزی از آن نمی خورد. وقتی رسول الله صلی الله علیه وسلم نزد ام المومنین عایشه رضی الله عنها می رود، ایشان را در جریان قرار می دهد چون اتفاق عجیب و غریبی بود. و رسول الله صلی الله علیه وسلم می فرماید: «مَنْ ابْتُلِيَ مِنْ هذه البنَاتِ بِشَيءٍ فأَحْسَن إِلَيهِنَّ، كُنَّ لَهُ سِتْرًا مِن النَّار»: «هرکس با (سرپرستی) چنين دخترانی مورد آزمايش قرار گیرد و به ايشان نیکی کند، برای او حجاب و مانعی از آتش خواهند بود».
و مراد از اینکه می فرماید: «مَنْ ابْتُلِيَ» این نیست که به شر و بدی از جانب آنها مورد آزمایش قرار گیرد؛ بلکه منظور این است که هرکس برای وی چنین مقدر شود. چنانکه الله متعال می فرماید: «وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً وَإِلَيْنَا تُرْجَعُونَ»: «و [ای مردم،] شما را با بدی و نیکی می آزماییم و [سرانجام] به سوی ما بازگردانده می شوید».
بنابراین هرکس دو دختر برای وی مقدر شود و او به آنها نیکی کند، این کارش در روز قیامت برای او مانع و حجابی در برابر آتش می باشد. به عبارت دیگر الله متعال به دلیل نیکی کردن وی به این دختران، آتش را از وی دور می گرداند. چون دختر ضعیف است و نمی تواند کسب رزق کند و کسب رزق و روزی بر عهده ی مرد است. الله متعال می فرماید: «الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ»: «مردان بر زنان سرپرست و نگهبانند، به خاطر آنکه الله برخی از اینان را بر برخی برتری داده است و [نیز] به خاطر آنکه از اموال خویش [برای زنان] خرج می کنند».
از عايشه رضی الله عنها روایت است که می گويد: رسول الله صلى الله عليه وسلم هرگز هيچ چيزی يا هيچ زن يا خدمتکاری را به دست خويش نزد؛ مگر زمانی که در راه الله جهاد می کرد. و اگر آسیبی از سوی کفار دید، برای خود انتقام نگرفت، مگر اينکه حرمت دين الله متعال شکسته می شد که در اين صورت به خاطر الله انتقام می گرفت.
شرح
اخلاق رسول الله صلی الله علیه وسلم این بود که هرگز در هیچ زمانی حیوان یا زن یا خدمتکاری را نمی زد؛ حال آنکه عادت اغلب مردم زدن آنها بود. وقتی رسول الله صلی الله علیه وسلم بر خلاف جریان موجود در این موارد عمل می کرد، طبعا در سایر موارد این مساله را رعایت می کرد مگر اینکه در راه الله برای اعلای کلمه ی الله جهاد می کرد؛ و کسی آسیب و صدمه ای به ایشان نمی رساند، مگر اینکه برای خود انتقام نمی گرفت؛ چنانکه کفار در روز احد سر و دندان مبارکش را شکستند و گستاخی های دیگری داشتند، با این همه رسول الله صلی الله علیه وسلم گذشت و بردباری می کرد و انتقام نمی گرفت مگر زمانی که محارم الهی زیر پا شده و پرده ی آنها دریده می شد که در این صورت احدی را در این زمینه تایید نکرده و به حال خودش رها نمی کرد.