قبسدرس 2 از 11
اسلام دربارهٔ مریم، مادر عیسی علیه السلام، چه می‌گوید؟
پاسخ کوتاه
مریم، مادر عیسی، یکی از گرامی‌ترین زنان در اسلام است. قرآن می‌گوید الله او را برگزید، پاک ساخت و بر زنان جهان برتری داد، که بسیاری از علما آن را به زنان روزگار خودش تفسیر می‌کنند، و یک سورهٔ کامل قرآن به نام اوست. او به معجزه‌ای از سوی الله، در حالی که باکره بود، عیسی را به دنیا آورد. پیامبر ﷺ او را از میان زنان اندکی شمرد که به کمال رسیدند.
نوشتهٔ قبس، بازبینی‌شده بر پایهٔ المختصر فی تفسیر القرآن الکریم، تفسیر ابن کثیر و شرح‌های HadeethEnc.com.
از قرآن
وَإِذۡ قَالَتِ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ يَٰمَرۡيَمُ إِنَّ ٱللَّهَ ٱصۡطَفَىٰكِ وَطَهَّرَكِ وَٱصۡطَفَىٰكِ عَلَىٰ نِسَآءِ ٱلۡعَٰلَمِينَ ﴿٤٢﴾ يَٰمَرۡيَمُ ٱقۡنُتِي لِرَبِّكِ وَٱسۡجُدِي وَٱرۡكَعِي مَعَ ٱلرَّٰكِعِينَ ﴿٤٣﴾
و [ای پیامبر، یاد کن از] هنگامی که فرشتگان گفتند: «ای مریم، الله تو را برگزیده و پاک ساخته و تو را [در عصرِ خودت،] بر زنان جهان برتری داده است. ای مریم، [همواره] عبادتگرِ پروردگار خویش باش و [برای او] سجده بگزار و همراه رکوع‌کنندگان رکوع کن».
تفسیر آیات
و – ای رسول- به یادآور آنگاه که فرشتگان خطاب به مریم گفتند: الله تو را با صفات پسندیده برگزیده و از کاستی‌ها پاک گردانده است و تو را بر زنان جهانیان زمانت برتری بخشیده است.
ای مریم، قیام نماز را طولانی گردان، و برای پرورگارت سجده بگذار، و همراه رکوع‌کنندگان از بندگان صالح او تعالی، برای او رکوع بگذار.
وَٱذۡكُرۡ فِي ٱلۡكِتَٰبِ مَرۡيَمَ إِذِ ٱنتَبَذَتۡ مِنۡ أَهۡلِهَا مَكَانٗا شَرۡقِيّٗا ﴿١٦﴾ فَٱتَّخَذَتۡ مِن دُونِهِمۡ حِجَابٗا فَأَرۡسَلۡنَآ إِلَيۡهَا رُوحَنَا فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَرٗا سَوِيّٗا ﴿١٧﴾ قَالَتۡ إِنِّيٓ أَعُوذُ بِٱلرَّحۡمَٰنِ مِنكَ إِن كُنتَ تَقِيّٗا ﴿١٨﴾ قَالَ إِنَّمَآ أَنَا۠ رَسُولُ رَبِّكِ لِأَهَبَ لَكِ غُلَٰمٗا زَكِيّٗا ﴿١٩﴾ قَالَتۡ أَنَّىٰ يَكُونُ لِي غُلَٰمٞ وَلَمۡ يَمۡسَسۡنِي بَشَرٞ وَلَمۡ أَكُ بَغِيّٗا ﴿٢٠﴾ قَالَ كَذَٰلِكِ قَالَ رَبُّكِ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٞۖ وَلِنَجۡعَلَهُۥٓ ءَايَةٗ لِّلنَّاسِ وَرَحۡمَةٗ مِّنَّاۚ وَكَانَ أَمۡرٗا مَّقۡضِيّٗا ﴿٢١﴾
و در [این] کتاب [= قرآن] از مریم یاد کن، آنگاه که از خانواده‌اش کناره گرفت [و در] ناحیۀ شرقی [از آنان] مستقر شد. و میان خود و آنها پرده‌اى افكند [تا خلوتگاهِ عبادتش باشد]. آنگاه [ما] روحِ خود [= جبرئیل] را به سویش فرستادیم و به [شكل] انسانی خوش‌اندام بر وی نمایان گشت. [مریم] گفت: «من از [شرّ] تو، به [الله] رحمان پناه می‌برم. اگر پرهیزگاری [به من آسیب نرسان]». [جبرئیل] گفت: «یقیناً من فرستادۀ پروردگارت هستم تا پسرِ پاکیزه‌ای به تو بخشم». [مریم] گفت: «چگونه ممکن است پسری داشته باشم؛ حال آنكه دست هیچ انسانی به من نرسیده است و بدكار [نیز] نبوده‌ام؟» [جبرئیل] گفت: «[دستور] چنین است. پروردگارت فرمود: "این [کار] بر من آسان است و او را برای مردم نشانه‌ای [از قدرتِ خویش] قرار می‌دهیم و [نیز] رحمتی از سوی ماست؛ و این [شیوۀ تولد،] امری انجام‌یافته [و حتمی] است"».
تفسیر آیات
و - ای رسول- در قرآن نازل‌شده بر خودت قصۀ مریم را یاد کن آنگاه که از اهل خویش کناره گرفت، و در مکانی به سمت شرق از آنها خلوت گزید.
آنگاه در برابر آنها پرده‌ای برای خود گرفت تا او را در حالت عبادت پروردگارش نبینند، پس جبریل علیه السلام را به‌سوی او فرستادیم، که در صورت انسانی خوش‌اندام بر او نمایان شد، و مریم ترسید که قصد بدی به او داشته باشد.
وقتی مریم جبریل علیه السلام را دید که در شکل انسانی خوش‌اندام به‌سویش می‌رود گفت: - ای مرد- به‌راستی‌که من از تو به رحمان پناه می‌برم از اینکه آسیبی به من برسانی اگر پرهیزکاری هستی که از الله می‌ترسی.
جبریل علیه السلام گفت: من انسانی نیستم، بلکه فرستاده‌ای از جانب پروردگارت هستم که مرا به‌سویت فرستاده تا برایت فرزندی گرامی و پاکیزه ببخشم.
مریم با تعجب گفت: چگونه می‌توانم فرزندی داشته باشم حال آن‌که نه شوهری داشته ام و نه هیچ‌کس دیگری با من نزدیکی نکرده است، و زناکار نیز نبوده‌ام تا فرزندی داشته باشم؟!
جبریل علیه السلام به او گفت: امر چنان است که گفتم که هر چند شوهری و هیچ مرد دیگری با تو نزدیکی نکرده است و زناکار نیز نبوده‌ای، اما پروردگارت سبحانه فرموده: آفرینش فرزند بدون پدر بر من آسان است، و به این هدف که فرزند بخشیده‌شده به تو، نشانه‌ای برای مردم بر قدرت الله، و رحمتی از جانب ما برای تو و برای کسانی‌که به او ایمان آوَرَند باشد، و آفرینش این فرزند تو حکمی از جانب الله است که مقدر شده، و در لوح محفوظ نوشته شده است.
وَمَرۡيَمَ ٱبۡنَتَ عِمۡرَٰنَ ٱلَّتِيٓ أَحۡصَنَتۡ فَرۡجَهَا فَنَفَخۡنَا فِيهِ مِن رُّوحِنَا وَصَدَّقَتۡ بِكَلِمَٰتِ رَبِّهَا وَكُتُبِهِۦ وَكَانَتۡ مِنَ ٱلۡقَٰنِتِينَ ﴿١٢﴾
و [نیز] مریم ـ دختر عمران‌ـ را [مَثَل زده است] که شرمگاه خویش را [پاک] نگه داشت؛ و ما از روح[ی از جانب] خود در آن دمیدیم و [او] کلمات پروردگارش و کتاب‌های او را تصدیق کرد و از فرمانبرداران بود.
تفسیر آیات
و الله برای کسانی‌که به الله و رسولانش ایمان آورده‌اند، حالت مریم دختر عمران را مثال زده است که عورتش را از زنا حفظ کرد، و الله به جبرئیل علیه السلام فرمان داد که در او بدمد. پس به قدرت الله بدون پدر به عیسی علیه السلام حامله شد، و شریعت‌های الله و کتاب‌های نازل‌شده بر رسولانش را تصدیق کرد، و از جمله فرمانبرداران الله با اجرای اوامر و خودداری از نواهی‌اش بود.
از سنت
از ابوموسی رضی الله عنه روایت است که می گوید: رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: «كَمُلَ مِنَ الرِّجَالِ كَثِيرٌ، وَلَمْ يَكْمُلْ مِنَ النِّسَاءِ: إِلاَّ آسِيَةُ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ، وَمَرْيَمُ بِنْتُ عِمْرَانَ، وَإِنَّ فَضْلَ عَائشَةَ عَلَى النِّسَاءِ كَفَضْلِ الثَّرِيدِ عَلَى سَائرِ الطَّعَامِ»: «مردان زيادی به كمال رسيده اند اما از زنان فقط آسيه همسر فرعون و مريم دختر عمران به كمال رسيده اند. و همانا برتری عايشه بر ساير زنان مانند برتری تريد (نانی كه در آبگوشت خرد شده باشد) بر ساير غذاهاست».
شرح
از میان مردان کسانی که در فضایل دینی و اخلاقی به مرتبه ی کمال رسیدند، زیاد هستند؛ چنانکه برخی از آنها به مرتبه ی کمال عادی رسیده اند مانند علما و صالحان و اولیا؛ و برخی از آنها به بالاترین مراتب کمال رسیده اند مانند پیامبران؛ اما زنانی که به مرتبه ی کمال رسیدند، بسیار اندک هستند. و در راس آنها آسیه همسر فرعون می باشد؛ وی آسیه دختر مزاحم می باشد که الله متعال در قرآن و در کمال ایمان او را مثال می زند و می فرماید: «وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِينَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ»: «الله برای کسانی که ایمان آورده اند، همسر فرعون [= آسیه] را مَثَل زده است». چون وقتی موسی علیه السلام به ساحران فرعون غلبه کرد، آسیه رضی الله عنها به او ایمان آورد؛ و زمانی که فرعون از ایمان آسیه آگاه شد، او را به شدت شکنجه کرد تا جایی که با حفظ ایمانش جان داد.
اما دومین نفر از این زنان، مریم دختر عمران است که الله متعال در پاکدامنی و کمال عبادت او را مثال می زند.
و پس از آنها رسول الله صلی الله علیه وسلم می فرماید: «برتری عايشه بر ساير زنان مانند برتری تريد (نانی كه در آبگوشت خرد شده باشد) بر ساير غذاهاست». ترید نزد عرب بهترین خوراکی ها بود که شامل نان و گوشت می شود؛ و برتری عایشه بر زنان دیگر مانند برتری تریدی بر سایر خوراکی ها بود که لذیذترین و بهترین خوراکی بود.
از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که می گوید: از رسول الله صلى الله عليه وسلم شنیدم که فرمودند: «مَا مِنْ بَنِي آدَمَ مَوْلُودٌ إِلَّا يَمَسُّهُ الشَّيْطَانُ حِينَ يُولَدُ، فَيَسْتَهِلُّ صَارِخًا مِنْ مَسِّ الشَّيْطَانِ، غَيْرَ مَرْيَمَ وَابْنِهَا»: «هیچ فرزندی از فرزندان آدم علیه السلام جز مریم و پسرش متولد نشده مگر اینکه شیطان به هنگام تولدش او را لمس کرده است که در اثر لمس آن با فریاد گریه می کند». سپس ابوهریره رضی الله عنه می گوید: «وإنِّي أُعِيذُها بك وذُرِّيَّتَها من الشَّيطان الرَّجِيمِ» [آل عمران: 36] «او و فرزندانش را از [شرِ] شیطانِ رانده شده، در پناه تو قرار مى دهم».
شرح
هر نوزادی که متولد می شود، به محض تولد شیطان ضربه ای به پهلویش وارد می کند که در اثر آن با فریاد گریه می کند؛ اما مریم و پسرش علیهما السلام از این مساله استثنا هستند و الله متعال به هنگام ولادت شان، آنان را از این مورد مصون داشته است. و دلیل آن دعای مادر مریم می باشد که گفت: «وإنِّي أُعِيذُها بك وذُرِّيَّتَها من الشَّيطان الرَّجِيمِ»: «او و فرزندانش را از [شرِ] شیطانِ رانده شده، در پناه تو قرار مى دهم». و الله متعال دعای مادر مریم را قبول نمود و مریم و پسرش عیسی را از ضربه زدن شیطانِ - مطرود از رحمت الله - به پهلوی آنها حفظ نمود. مریم فرزندی جز عیسی علیه السلام نداشت. و این لمس و ضربه ی شیطان حقیقی است و بنابر دیدگاه برخی از معتزلیان، معنای آن طمع شیطان در فریب انسان نیست. بلکه ایمان به حقیقی بودن آن واجب است، چنانکه مذهب اهل سنت و جماعت همین است.